Алматыдан әзірленген репортаж: ATP 250 турнирінің жоғары санатты жарыстар қатарына қосылуға ұмтылысы. Осыдан жиырма жыл бұрын елімізде теннистің дамуына қажетті инфрақұрылым мен жарыстарды ұйымдастыру деңгейі жеткіліксіз еді. Ал бүгінде миллиардер Болат Өтемұратовтың қомақты инвестицияларының арқасында Қазақстан әлемдік теннис кеңістігінде қарқынды дамып келе жатқан елдердің біріне айналып келеді.
Тілшіміз Marco Iaria әзірлеген репортаж
Алматы сені ерекше жылылықпен қарсы алады. Мұның да өзіндік сыры бар: бұл – алманың отаны саналатын қала. Қазақ тіліндегі «алма» сөзі дәл осы жемістің атауын білдіреді.
Бұл күндері қалада Республика күні айрықша мақтанышпен аталып өтуде. Қаланың әр тұсынан 25 саны көзге түсіп, мерекенің мәнін айшықтай түседі. Ол Қазақстанның 1990 жылғы 25 қазанда Мемлекеттік егемендік туралы декларация қабылдағанын еске салады. Бұл тарихи құжат еліміздің Кеңес Одағынан тәуелсіздік алу жолындағы маңызды белес болды. Ал арада бір жыл өткен соң, Қазақстан өз тәуелсіздігін ресми түрде жариялады.
Бұл – Еуропа мен Азияның, Қиыр Шығыс пен Батыстың арасын жалғап жатқан көпір секілді ұлан-ғайыр кеңістіктің қақ ортасында орналасқан ел. Оның географиялық орны ғана емес, мәдени келбеті де осы ерекшелікті айқын аңғартады. Мұны көшедегі адамдардың бір-біріне ұқсамайтын бет-келбетінен, түрлі тілде өрілген әңгімелерден, мәдениеттер тоғысынан сезінесің. Әсіресе, аңқыған дәмдеуіштердің хош иісі көңіліңді баурайтын алып базарға барғанда, осы ерекшелікті тереңірек танисың. Алматы – Қазақстанның экономикалық әрі қаржылық орталығы ғана емес, бүкіл Орталық Азиядағы экономикасы ең ірі мемлекет. 2025 жылы елдің жалпы ішкі өнімі 306 миллиард долларға жетіп, экономикалық өсім 6,5 пайызды құрады. Бұл байлықтың негізгі бөлігі табиғи ресурстардың есебінен қалыптасады. Әсіресе мұнай өнеркәсібі ел экономикасының негізгі қозғаушы күштерінің бірі саналады: Қазақстанда жыл сайын шамамен 100 миллион тонна мұнай өндіріледі.
Көмірсутек секторының елдің жалпы ішкі өніміндегі үлесі 15 пайызды құраса, экспорттағы еншісі оның жартысынан асады. Ірі кен орындары негізінен Қазақстанның батыс өңірлерінде шоғырланған болса, ал дәл осы жерде — елдің бұрынғы астанасы Алматыда қаржы мен сауданың басты орталығы қалыптасқан. Мұнда ірі банктер мен алпауыт кәсіпорындар орналасып, жылжымайтын мүлік нарығына қомақты инвестициялар құйылуда. Алматы – күн сайын өсіп, қанатын кеңге жайып келе жатқан алып мегаполис. Мұның бәріне көз жеткізу үшін қаланың батыс шетіндегі «Алматы Арена» спорт кешеніне апаратын жолмен жүріп өтсеңіз жеткілікті.
2007 жыл – бетбұрысты кезең: Өтемұратовтың бастамасы
Артта кеңестік қала құрылысының мұрасы саналатын модернистік үлгідегі ғимараттар, кең аллеялар, таза да ұқыпты тротуарлар мен мұқият күтіп-бапталған саябақтар біртіндеп қала береді. Ауа райы ашық күндері көкжиек төрінен қар жамылған асқақ Тянь-Шань шыңдары асқақтай көрінеді. Қала орталығынан алыстаған сайын айналадағы көрініс те өзгере бастайды: ғимараттар сиреп, арақашықтық ұлғаяды. Ал жаңа тұрғын үй кешендері әлі игерілмеген, бос жатқан жер телімдерімен алма-кезек ұшырасады. Сөйтіп, күтпеген жерден көз алдыңда әсем сәулетімен ерекшеленетін «Алматы Арена» спорт кешені пайда болады. Шыны мен металдан тұрғызылған еңселі ғимарат 2024 жылдан бері ATP 250 халықаралық турнирін қабылдап келеді. Көрермендерге арналған 7 мың орындық бұл кешеннің ауқымы да айрықша. Басты мақсат – турнирді бүкіл Орталық Азия мен Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығындағы маңызды спорттық оқиғалардың біріне айналдыру, сондай-ақ оның теннис күнтізбесіндегі стратегиялық тұрғыдан тиімді орнын ұтымды пайдалану. Өйткені жарыс Қытай мен Жапонияда көшпелі кезеңдегі турнирлерден кейін және Еуропадағы маусымның қорытынды кезеңі қарсаңында ұйымдастырылады.
Қаржы жағынан кемшілік жоқ. Forbes журналының дерегінше, Қазақстан теннис федерациясының президенті әрі World Tennis (халықаралық теннис федерациясының) вице-президенті Болат Өтемұратовтың жеке байлығы 5,4 миллиард долларға бағаланады. Ол елімізде теннисті жоқтан бастап қалыптастырып, дамытуға қазірдің өзінде 250 миллион доллар инвестиция салды. Спорттың бұл түріне деген құштарлық та ерекше. Мұны Александр Бубликтің әр соққысын футбол жанкүйерлеріндей қызу қолдап, ойынның әр сәтін бірге өткеретін көрермендердің ықыласынан аңғаруға болады. Бублик – ел мақтанышына айналған, ракетканы шебер меңгерген нағыз теннис виртуозы. Бүгінде Қазақстанда он жасқа толмаған 18 мыңға жуық бала, 2 700 жасөспірім және 9 500 әуесқой теннисші (ер мен әйел) жүйелі түрде турнирлерге қатысып, жарысып, бақ сынайды. Ал тенниспен тұрақты түрде шұғылданатындардың жалпы саны 43 мыңнан асады.
Соңғы жылдары құрамында 580 білікті жаттықтырушысы бар Қазақстан теннис федерациясы бұл спорт түріне балаларды барынша көптеп тартуға бағытталған ауқымды бағдарламаны жүзеге асырды. Соның арқасында бүгінде 36 мыңнан астам бала балабақшалар мен мектептерде әдеттегі оқу бағдарламасы аясында тенниспен айналысады. Сонымен қатар Федерация теннисті әр отбасының қалтасы көтеретіндей экономикалық тұрғыдан қолжетімді етуге күш салды. Осы мақсатта жаттығу сабақтарына берілетін төлемақының бір бөлігін субсидиялау жүйесі енгізілді. Соның арқасында балалар аптасына алты күнге дейін жаттығып, айына небәрі 40-120 доллар көлемінде ақы төлей алады. Қазіргі таңда Қазақстанда 39 теннис орталығы жұмыс істейді. Олардың иелігінде жалпы саны 391 корт бар. Оның 232-сі ашық аспан астында орналасса, 159-ы жабық ғимараттарда орналасқан. Корттардың төсеніштері құмды және хард үлгісінде жабдықталған. Бұдан бөлек, 2035 жылға дейін еліміздің негізгі өңірлерінде тағы 15 теннис орталығын салу бағдарламасы бекітілді. Бұл жоба аясында жаттығулар мен халықаралық турнирлер өткізуге арналған қосымша 160 корт бой көтермек. Нәтижесінде еліміздегі корттардың жалпы саны 551-ге жетеді. Алайда тек корттар салумен шектелу жеткіліксіз. Осыны ескерген Федерация еліміздің аумағыда жасөспірімдер мен кәсіпқой теннисшілер арасында түрлі деңгейдегі турнирлер ұйымдастыруға да қомақты қаражат бөлді. Соның арқасында жергілікті таланттар шетелге шығып, жол шығынын көтеруге мәжбүр болмай-ақ, өз елінде халықаралық деңгейдегі шетелдік қарсыластарымен күш сынасуға мүмкіндік алды. Мұның бәрі сізге жай ғана құрғақ статистика болып көрінуі мүмкін. Бірақ бір сәт мына дерекке назар аударыңыз: 2007 жылы Болат Өтемұратов Федерация президенті қызметіне кіріскенге дейін Қазақстан бойынша небәрі 60 теннис корты болған, ал ресми тіркелген ойыншылардың саны 1000 адамға да жетпеген. Бүгінгі жетістіктердің ауқымын осы көрсеткіштерден-ақ аңғаруға болады.
Ресейден келген жұлдыздар мен жас таланттар
«Қазақстанда теннис нағыз өрлеу кезеңін бастан өткеріп жатыр», – дейді Қазақстан теннис федерациясының вице-президенті әрі Азия теннис федерациясының басшысы Юрий Польский. – Мұндай серпіліс негізінен отандық үздік спортшылардың халықаралық аренадағы жарқын жетістіктеріне байланысты. Елена Рыбакина «Үлкен дулыға» санатындағы үш турнирде жеңіске жетіп, әлемдік рейтингте бірінші орынға көтерілген алғашқы қазақстандық теннисші атанды. Александр Бублик ерлер арасындағы әлемдік рейтингтің үздік ондығына енді, ал Анна Данилина Australian Open турнирінің жұптық сынында финалға дейін жетті», – дейді ол.
Бұл жетістіктер теннисті еліміздегі ең танымал спорт түрлерінің біріне айналдырды. Әсіресе, балалардың бұл спортқа деген қызығушылығы айтарлықтай артқанын байқап отырмыз. Бүгінде баласын теннис корттарына бергісі келетін отбасылардың қатары көбейіп келеді. Өйткені олардың көз алдында қазақстандық спортшының осы спорт түрінен әлемдік деңгейге көтеріліп, биік белестерді бағындыра алатынын дәлелдеген нақты үлгілер бар. Елена мен Александр тұтас бір ұрпаққа шабыт беріп, жас буынға жол көрсетіп келеді», – дейді Юрий Польский.
Бұдан әрі Юрий Польский Қазақстандағы теннис қозғалысы кемеліне келіп, жүйелі өркендеу кезеңіне аяқ басқанын атап өтті. Бүгінде еліміздің әр өңірінде балаларға үйінің жанында-ақ кәсіби деңгейде жаттығуға мүмкіндік беретін теннис орталықтары бар. Сонымен қатар біз жас спортшыларды алғашқы жаттығуларынан бастап, кәсіпқой теннис деңгейіне дейін жетелейтін кешенді даму жүйесін қалыптастырдық. Бұл жүйе жаттықтырушыларды даярлау бағдарламасымен және жас теннисшілердің түрлі жарыстарға қатысуына жасалған тұрақты мүмкіндіктермен толықтырылған. Олардың қатарында Федерация мен жергілікті билік органдары қаржыландыратын халықаралық турнирлер де бар», – дейді Юрий Польский.
Қазақстанда теннистің дамуына Болат Өтемұратовтың жеке өзі немесе банк, қаржы, жылжымайтын мүлік, қонақүй және телекоммуникация салаларында қызмет ететін өз тобына қарасты компаниялар арқылы жүзеге асыратын инвестициялары қолдау көрсетіп отыр. Қаржы теннис инфрақұрылымын дамытуға, турнирлер ұйымдастыруға, спортшылар мен жаттықтырушыларды дамытуға, сондай-ақ талантты спортшыларға қаржылай қолдау көрсетуге бағытталады. Мұндай қолдау өзге елдерден келіп, Қазақстанда спорттық мансабын жалғастыруды ұйғарып, спорттық азаматтығын өзгерткен дарынды ойыншыларға көрсетіледі. Атап айтқанда, әңгіме Ресейде туған Елена Рыбакина мен Александр Бублик туралы болып отыр. Бүгінде олар халықаралық жарыстарда Қазақстан туы астында өнер көрсетіп жүр.
Теннистен өткен соңғы US Open турнирі кезінде Қазақстан халқы түннің бір уағына дейін көз ілмей, Нью-Йоркте жеңіске жетіп, WTA әлемдік рейтингінің шыңына көтерілуге ұмтылған Елена Рыбакинаның жарқын өнерін тағатсыздана тамашалады. Оның әрбір жеңісі әлеуметтік желілерде қызу талқыланып, бүкіл елге ерекше қуаныш пен мақтаныш сезімін сыйлады. Жеңістен кейін Еленаны Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев арнайы қабылдады.
Қазір теннисшінің Қазақстанға қараша айының ортасына жоспарланған кезекті сапарын ұйымдастыру жұмыстары жүргізілуде. Бір аптаға созылатын сапар аясында шеберлік сабақтары, кездесулер мен түрлі іс-шаралар өткізу көзделген. Бұл жас теннисшілерге әлемнің бірінші ракеткасымен жүздесіп, бірге уақыт өткізуге және одан кәсіби шеберліктің қыр-сыры жөнінде құнды кеңестер алуға тамаша мүмкіндік бермек.
Бүгінде Қазақстан теннисінің алдындағы басты міндет – өз елімізде тәрбиеленіп, кәсіби шеберлігін отандық теннис мектебінде шыңдаған чемпиондарды өсіру. Бұл бағыттағы алғашқы нәтижелер де қазірдің өзінде көріне бастады. Заңғар Нұрланұлы жасөспірімдер арасындағы «Үлкен дулыға» турнирлерінің жартылай финалына екі мәрте шықса, Әмір Омарханов әлемдік жасөспірімдер рейтингінде төртінші орынға көтерілді. Сонымен қатар 2022 жылы Қазақстанның 14 жасқа дейінгі ерлер құрамасы әлем чемпионатында төртінші орынды иеленді.
Ендігі кезекте қазақстандық теннис мектебі үшін бұл – шешуші сынақ. Ол қазақстандық теннисті дамыту моделінің шетелден шақырылған спортшыларға арқа сүйемей-ақ, өз күшімен әлемдік деңгейдегі чемпиондарды тәрбиелеуге қауқарлы екенін көрсететін маңызды белес болмақ.
ATP циклындағы стратегиялық белес
ATP турнирі – Қазақстан теннисіндегі осы бір таңғажайып өрлеудің тағы бір қыры. 2020 жылы пандемия өршіп тұрған тұста уақытша лицензия негізінде құрылған турнир көп ұзамай ATP күнтізбесінен тұрақты орын алды. Ал 2022 жылы Бейжіңдегі турнирдің өтпей қалуын ұтымды пайдаланып, Қазақстан тіпті ATP 500 санатындағы турнирді өз алаңында қабылдады. Екі жыл бұрын турнирдің Астанадан Алматыға көшуі оның дамуында жаңа сапалық секірістің басталғанын көрсетті. Бұл қадам тек спорт кешенінің ауқымы мен коммерциялық мүмкіндіктер тұрғысынан ғана емес, көлік және логистика тұрғысынан да аса маңызды торап саналатын Алматының стратегиялық орналасуының артықшылығын да айқындады. 2025 жылы турнирді тамашалауға келген көрермендер саны 72 мыңға жетті. Бұл – бұрынғы астанада тіркелген ең жоғары көрсеткіш – 45 мың көрерменмен салыстырғанда әлдеқайда көп. Ал биыл ұйымдастырушылар көрермендер санын 80 мыңға дейін жеткізуді көздеп отыр. Оның үстіне турнирдің соңғы үш күніндегі билеттердің түгелдей сатылып кетуі де жарысқа деген қызығушылықтың қаншалықты жоғары екенін аңғартады. Көрермендердің 40 пайызы – балалар мен жасөспірімдер. Олардың көпшілігі әлемдік теннис жұлдыздарын өз көзімен көру үшін еліміздің әр өңірінен арнайы келеді. Турнирдің тасасында ауқымды ұйымдастыру жұмыстары атқарылады. Бұл іске еріктілер мен қосалқы қызметкерлерді есептемегенде, 200-ге жуық маман жұмылдырылады. Іс-шараны өткізудің жалпы бюджеті 10 миллион доллардан асады. Оның ішінде 1 075 160 доллар көлеміндегі жүлде қоры да бар. Бұл – ATP 250 санатындағы турнирлер арасындағы Чэнду жарысынан кейінгі екінші ірі көрсеткіш: бұл сомаға теннисшілердің қатысқаны үшін кепілдендірілген төлемдер, спорт кешенін пайдалану, қонақтарды қабылдау және турнир аясындағы өзге де іс-шараларды ұйымдастыруға жұмсалатын қаражат кіреді.
Шығынның 80 пайызы билет сатудан түскен қаражат пен демеушілердің қолдауы есебінен өтеледі. Ал Алматы қаласының үлесіне жалпы түсімнің орта есеппен 20 пайызы тиесілі.
Турнирдің коммерциялық әлеуеті де қысқа мерзім ішінде айтарлықтай өсті. Алматыға қоныс аударудың нәтижесінде демеушілерден түсетін қаржы 2,5 миллион долларға артса, биыл бұл кіріс бабы тағы 1 миллион долларға өсті. «Біз бұдан да жоғары нәтижелерге қол жеткізе алар едік. Алайда букмекерлік компаниялар заңнамадағы өзгерістерге бейімделу үшін қазір құрылымдық қайта құру кезеңінен өтіп жатыр. Оның үстіне, олар қаржысының қомақты бөлігін футболдан өтетін әлем чемпионатына салды», – деп атап өтеді Юрий Польский.
«2021 жылы турнир лицензиясын сатып алған кезімізден бері турнирдің құны үш есеге өсті. Ендігі мақсатымыз – турнирді бұдан да жоғары санатқа көтеру. Қазірдің өзінде кейбір көрсеткіштер бойынша Masters деңгейіне жақындап қалдық».
Юрий Польский, Қазақстан теннис федерациясының вице-президенті
Жалпы алғанда, турнирдің қорытындысы көңіл қуантады. Бұған серіктестер мен демеушілердің қатарының жыл санап артып, турнир өміріне белсене араласуы да ықпал етіп отыр. «Биылғы жылы болып жатқан өзгерістер маған ерекше ұнайды. Қайда барсаң да, демеушілеріміздің бірі ұйымдастырған түрлі іс-шараларға кезігесің. Біздің мақсатымыз – адамдардың мұнда тек теннис матчтарын тамашалау үшін ғана емес, тұтас бір күнін қызықты өткізу үшін келуі. Олар теннистің қызығын көріп, концерттерге қатысып, мейрамханаларда дәм татып, отбасымен бірге түрлі ойын-сауықты тамашаласа дейміз», – дейді Юрий Польский. Дәл осы ұстаным Almaty Open турнирін біртіндеп нағыз спорттық-мәдени фестивальге айналдырды. 2025 жылмен салыстырғанда биыл демалыс пен демеушілердің іс-шараларына арналған аумақ екі есе ұлғайған, ал қонақтарға көрсетілетін қызмет түрлері де кеңейтілген. Тіпті меймандарға үш Мишлен жұлдызына ие болған бас аспаздың қызметі де кіреді. Ойыншыларға да айрықша жағдай жасалған. Олардың игілігі үшін мейрамхана кеңейтіліп, отбасымен бірге демалатын арнайы аймақтар ашылған. Жаттығу корттары да жаңартылып, жаңғырықты бәсеңдететін дыбыс жұтқыш материалдармен жабдықталған. Осындай шаралар ATP ұйымының «Standards of Excellence» марапатын алуға ықпал етті. Бұл марапат ойыншылардың қанағаттану деңгейінің шамасына қарай беріледі, ол теннисшілердің турнирге қатысудан алған әсерінің барлық қырына қатысты сауалнама нәтижелері бойынша анықталады. Жылдан жылға теннисшілердің шамамен 80 пайызы Almaty Open турниріне қайта оралады. Бұл ұйымдастырушылардың әлемдік турдың жетекші ойыншыларымен ұзақ мерзімді әрі берік байланыс орната алғанын көрсетеді.
Алайда ұйымдастырушылардың мақсаты мұнымен шектелмейді. Олардың басты арманы – Almaty Open турнирін ATP 500 санатына көтеру. «Біз өз мақсатымызды ATP ұйымы мен ойыншыларға айқын жеткіздік. Мұндай мүмкіндік туған сәтте оған толық дайын болғымыз келеді. Қазірдің өзінде ATP 250 сериясы турнирлеріне қойылатын талаптардан да жоғары стандарттарды қалыптастыруға күш салып жатырмыз. Ал кейбір бағыттар бойынша тіпті Masters 1000 деңгейіне де жақындап қалдық», – дейді Юрий Польский.
Турнир санатын көтеру жоспары
Бұл жолдағы басты тартыс – ATP турнирлерінің лицензиясы үшін күрес. 2028 жылы Сауд Арабиясында Masters 1000 санатындағы жаңа турнирдің пайда болуына және ATP 250 санатындағы турнирлер санының біртіндеп қысқаруына байланысты АТР турнирлер күнтізбесін қайта жасақтап жатыр. Соның салдарынан турнир лицензияларының құны да күн санап қымбаттауда. «2021 жылы лицензияны сатып алған кезден бері біздің турнирдің құны үш есеге өсті», – дейді Юрий Польский. Қазақстан болса, турнирді жоғары санатқа көтеру үшін бұдан да қомақты қаржы салуға дайын. La Gazzetta dello Sport басылымының мәліметінше, қазақстандық спорт басшылығы Венада өтетін ATP 500 турнирінің лицензиясын сатып алу жөнінде келіссөздер жүргізе бастаған. Бұл үшін айтарлықтай қомақты қаржы ұсынғаны да хабарланды. Далласпен де байланыс орнатылған. Онда турнир ақпан айында өтеді. Бұл нұсқа Қазақстан үшін географиялық тұрғыдан тиімді болуы мүмкін. Өйткені 2028 жылдан бастап дәл осы кезеңде Таяу Шығыста турнирлердің қатары көбеймек. Базель де ықтимал нұсқалардың бірі ретінде қарастырылып отыр. Осылайша, ATP 500 санатындағы турнирді өткізу құқығына қол жеткізу жолындағы бәсеке әлі де жалғасуда. «Алдағы екі жыл ішінде қолайлы мүмкіндік туатынына сенімдіміз. Азия – қарқынды дамып келе жатқан нарық, ал ATP оның әлеуетін жақсы сезінеді», – деп сендіреді Юрий Польский. Алайда өршіл жоспарлар ерлер арасындағы турнирлермен ғана шектелмейді. Федерация жоспарында сонымен қатар 2021 жылы бір рет қана өткізілген WTA турнирін қайта жаңғырту да көзделген. Мұндағы қиындық – турнирдің лайықты санатын таңдау. ATP-мен қатар WTA жүйесінде де турнир дәрежесі маңызды рөл атқарады. WTA 250 санатындағы жарыс әлемдік рейтингтің көшін бастап тұрған Елена Рыбакина секілді теннисшілер үшін аса тартымды болмауы мүмкін. Өйткені ол өз жарыс күнтізбесін ең маңызды турнирлерге басымдық бере отырып жоспарлайды. Ал WTA 500 санатындағы жарыстың деңгейі әлемдік рейтингте 100-ден 300-інші орындар аралығында тұрған, қатарында жас таланттар да бар қазақстандық теннисшілер үшін әзірге тым қиын болуы ықтимал. «Біз әйелдер теннисін дамытуға барынша қолайлы үлгіні айқындау үшін түрлі нұсқаларды қарастырып жатырмыз. Бұл ретте теннисшілердің қажеттіліктерін, халықаралық жарыстардың күнтізбесін және жобаның коммерциялық тұрғыдан тиімді болуын ескереміз», – деп түсіндірді Юрий Польский.
Алматы болса, өз көкжиегін кеңейтіп, шетелдік көрермендерді де тартуға ден қойып отыр. Әсіресе Қытай, Ресей және Орталық Азияның өзге де елдерінен келетін туристерге ерекше назар аударылмақ. Осы мақсатта теннис турнирін тамашалауды қаланың көрікті жерлерімен және оны қоршаған асқар таулардың әсем табиғатымен танысуды ұштастыратын арнайы туристік пакеттер әзірлеу көзделген. Өйткені бұл өңірде теннис енді жай ғана спорт түрі емес: ол сондай-ақ экономикалық әлеуетті арттырудың, елдің халықаралық беделін нығайтудың тетігіне айналды.
Дереккөз: La Gazzetta dello Sport